آلودگي هوا
صنعت مدرن امروز با توليد گازها و ذرات آلوده معلق در هوا فضايي براي نفس كشيدن باقي نميگذارد و استشمام هواي پاك را كه همواره مايه شادماني زندگي بشر بوده است، به آرزويي دست نيافتني تبديل ميكند.
آلودگي هوا همواره در شرايط بحراني خود منجر به مرگ و مير انسانها شده است از آن جمله در يك تجربه تلخ، طي يك هفته آلودگي هوا در دسامبر ۱۹۵۲در شهر لندن حدود ۴۷۰۰نفر جان خود را از دست دادند كه بيشتر آنان مبتلايان به بيماريهاي قلب و ريه و افراد مسن بودند.
منابع آلودگي هوا شامل منابع آلودهكننده طبيعي و منابع محيطي هستند كه از جمله مهمترين آنها ميتوان از گردههاي گياهان، توفانهاي شن و ماسه، فعاليت آتشفشانها و آتش سوزي جنگلها نام برد.
اما مشكل آلودگي هواي كلان شهرها ناشي از وسايل نقليه و كارخانجات صنعتي است كه جزو منابع زاييده از فعاليتهاي انسانها محسوب ميشود.
امروزه وسايل نقليه موتوري مشكل اساسي در افزايش آلودگي هوا به شمار ميروند. اين وسايل دي اكسيد نيتروژن و ذرات آلي غير قابل تجزيه توليد ميكنند كه تحت اشعه خورشيد به “ازن” كه مهمترين آلاينده هوا است تبديل ميشود.
* تعريف آلودگي هوا
آلودگي هوا يعني افزايش ميزان گازهاي سمي و ذرات ريز جامد و مايع در هوا در غلظتهايي كه تهديدكننده سلامتي هستند.
* مهمترين آلايندههاي هوا
“ذرات جامد” (،(particulate matterاين ذرات از سد دفاعي طبيعي بدن عبور ميكنند و به طور عمقي به ريهها نفوذ كرده و باعث تشديد آسم و اختلال عملكرد ريوي ميشوند.
“ازن”،اين گاز از واكنشهاي شيميايي در جو و تحت تاثير نور آفتاب توليد ميشود و محرك قوي سيستم تنفسي است.
دي اكسيد نيتروژن، منواكسيد كربن ، سرب، دي اكسيد گوگرد، سولفات ها و سولفيدهيدروژن،آكرولئين Acroleinو ديوكسين از ديگر ذرات آلودهكننده هوا هستند.
آكرولئين باعث تشديد آسم و ديوكسين باعث تشديد اختلال در تكامل جنين و افزايش خطر سرطان ميشود.
* تاثير آلودگي هوا بر سلامت
دكتر “مسعود موحدي” رييس انجمن آسم و آلرژي در گفت و گو با خبرنگار علمي ايرنا با بيان اينكه آلودگي هوا در دراز مدت ميتواند براي انسان كشنده باشد گفت آلودگي هوا باعث تحريك مجاري هوايي و تشديد آسم ميشود به اينصورت كه هر چه ميزان ازن هوا بيشتر باشد، افراد بيشتري مبتلا به آسم ميشوند.
تماس دراز مدت با آلودگي هوا باعث بروز برونشيت مزمن و اختلالات تنفسي ميشود.
به گفته رييس انجمن آسم و آلرژي ايران آلودگي هوا با گازهاي ناشي از سوخت موتورهاي ديزلي و صنايع سنگين در بروز سرطان ريه موثر است.
همچنين آلودگي هوا باعث مرگ و مير حيوانات شده و براي گياهان مضر است و علاوه بر آن باعث افزايش عفونتهاي تنفسي ميشود.
دكتر موحدي ميگويد كودكان و سالمندان دو گروهي هستند كه بيش از ساير افراد در معرض خطرات ناشي از آلودگي هوا قرار دارند.
كودكان به دلايلي نسبت به بزرگسالان بيشتر در معرض خطر آلودگي هوا قرار ميگيرند از جمله اين دلايل، كودكان و شيرخوارگان با سرعت بيشتري تنفس ميكنند و اين باعث تماس بيشتر با مواد آلودهكننده هوا ميشود. كودكان بيشتر تنفس دهاني دارند كه به اين ترتيب فيلتر بيني كه قسمتي از آلودگي هوا را ميگيرد نميتواند بطور موثر عمل كند.
آلودگي هوا باعث تحريك انسداد راههاي هوايي و تشديد آسم ميشود و بر رشد و نمو سيستم عصبي، تنفسي و ايمني و غدد داخلي تاثير ميگذارد كه اين امر ميتواند خطر سرطان را در سالهاي بعدي زندگي افزايش دهد.
* آلودگي در محيطهاي بسته
رييس انجمن آسم و آلرژي ايران با اشاره به اينكه آلودگي هوا در دو دسته آلودگيهاي هوا در فضاي باز و آلودگيهاي هوا در فضاي بسته تقسيم بندي ميشود افزود از جمله آلودگيهاي فضاهاي بسته آلودگي ناشي از دود سيگار است.
دكتر موحدي اضافه كرد آلودگي ناشي از دود سيگار تاثير بسيار منفي در سلامت انسان دارد به اينصورت كه شيوع آسم در افرادي كه در معرض اين دود در فضاي بسته قرار دارند ۲/۴برابر است.
ساير آلايندههاي فضاي بسته شامل دود مواد غذايي، دود وسايل گرمازا، آلودگي ناشي از وسايل و دستگاههاي موجود در محيطهاي كاري شامل دستگاه پرينتر و كپي، مانيتورها و ساير دستگاهها است.
فوق تخصص آسم و آلرژي يادآور شد در برخي مواقع آلودگي محيطهاي باز به فضاي بسته وارد ميشود كه اين امر باعث ايجاد آلرژيهايي از جمله ايجاد قارچ در فرد ميشود.
به گفته دكتر موحدي با توجه به اينكه بيشترين وقت مردم يعني از ۲۴ ساعت حدود ۲۲ساعت آن، در محيطهاي بسته (محيط كار يا منزل) سپري ميشود و با توجه به نفوذ آلودگي فضاي باز به فضاي بسته محل كار يا منزل و توام شدن با آلودگيهاي محيطهاي بسته، بيشترين مرگ و ميرهاي متعاقب آلودگي هوا در فضاهاي بسته رخ ميدهد.
آلايندههاي محيطهاي باز شامل آلايندههاي طبيعي شامل آلودگي ناشي از سوختن جنگلها و درختان ، آتشفشانها و آلايندههاي دست ساز بشر شامل دود كارخانجات صنعتي، كارگاهها و اتومبيلها است.
دو سوم آلايندههاي فضاي باز ناشي از دود اگزوز اتومبيلها است كه اين دودها در فصول سرد سال كه جريان جابجايي هوا كمتر است در سطح وسيع تراكم مييابد و منجر به بروز بيماريهاي تنفسي در انسان ميشود.
همين تجمع و تراكم آلايندهها در سطح زمين با توجه به اينكه باعث عدم تخليه مواد آلاينده به خارج از محيط تنفسي ميشود، مرگ و مير انسانها را به دنبال دارد.
اين آلايندهها شامل ذرات گرد و غبارمعلق در هوا، تركيبات گاز گوگرد، نيتروژن، گوگرد، ازن، سرب و ساير آلايندههاي موجود در هوا است.
دكتر موحدي ميگويد اين آلايندهها هر كدام ميتواند منجر به بروز مشكلاتي در انسان شود به عنوان مثال آلايندههايي همچون گوگرد و نيتروژن و ذرات گرد و غبار بر بيشترين تاثير را بر دستگاه تنفسي دارند.
اثرات اين آلايندهها بسته به طول مدت تماس و غلظت آلودگي، سلامت فرد را تهديد ميكند.
افرادي كه بيشتر در معرض اين تهديد قرار دارند شامل كودكان، سالمندان، زنان باردار، افراد مبتلا به بيماريهاي ريوي، قلبي، كليوي و كبدي هستند كه سيستم ايمني بدن آنها در مواجهه با آلايندهها آسب پذيرتر است.
دكتر موحدي گفت تنفس در هواي آلوده منجر به بروز مشكلاتي در فرد ميشود و نياز به مصرف دارو و بستري شدن در بيمارستان وجود دارد و در مواقعي هم كه آلاينده زياد باشد مشكلات حادتري ايجاد ميشود و مواقعي نيز به مرگ و مير منجر خواهد شد.
بيشتر ميزان مرگ و مير ناشي از آلودگي هوا در شهر لندن بود كه منجر به مرگ تعداد زيادي از مردم در سال ۱۹۵۲شد.
دكتر موحدي ، فوق تخصص آسم و آلرژي ،ميگويد بطور كلي تمام آلاينده ها چه آلايندههاي فضاهاي باز و چه آلايندههاي فضاهاي بسته بايد به دقت مورد توجه باشد و سعي كرد با اقدامات مناسب و ارايه آموزشهاي همگاني اين آلايندهها را كنترل كرد.
از جمله اقدامات پيشگيرانه كنترل و كاهش آلودگي هوا در فضاهاي باز اين است كه كارخانجات صنعتي بايد در فواصل معيني در خارج از شهرها باشند و جهت دود آنها به سمت شهرها نباشد.
وي افزود براي كاهش دود اگزوز اتومبيلها توصيههايي همچون استفاده از وسايل نقليه عمومي و استفاده كمتر از وسايل شخصي پيشنهاد ميشود.
دكتر موحدي كه فوق تخصص آسم و آلرژي است توصيه ميكند در روزهايي كه آلودگي هوا بيشتر است افراد آسيب پذير از جمله افراد مبتلا به بيماريهاي تنفسي بايد در منزل بمانند.
به طوركلي در شرايط بحران آلودگي هوا افراد از قدم زدن و انجام فعاليتهاي ورزشي در فضاي باز خودداري كنند.
* ماسك وسيله دفاعي در مقابل آلودگي هوا
به گفته دكتر موحدي استفاده از ماسك يكي از راههاي حفاظت از خود در برابر آلودگي هوا است ولي ماسكهاي كاغذي به لحاظ اينكه آلايندهها را از خود عبور ميدهند به هيچ وجه توصيه نميشوند و بهتر است از ماسكهاي فيلتر دار و ماسكي كه دهان و بيني را بطور كامل پوشش دهد استفاده شود.
ماسكها بايد هر يك و نيم تا دو ساعت تعويض شوند با توجه به وجود ميكروبها در سطح آنها چنانچه مرتب تعويض نشوند خود منبعي از آلودگي ميشوند.
* آلودگي هواي داخل منازل
مسئول بخش آلودگي هوا دانشكده بهداشت محيط دانشگاه تهران گفت بررسي آمارهاي جهاني نشان ميدهد كه سالانه حدود ۴/۵ميليون نفر بر اثر آلودگي هوا جان خود را از دست ميدهند.
دكتر “كاظم ندافي” در گفت و گو با خبرنگار علمي ايرنا افزود بخش عمدهاي از مرگ و ميرها مربوط به آلودگي هوا در محيطهاي بسته از جمله اماكن مسكوني و به ويژه در مناطق روستايي كشورهاي جهان سوم رخ ميدهد.
وي در همين خصوص ميگويد به مردم توصيه ميشود در روزهايي كه بحران آلودگي هوا اعلام ميشود سعي شود در منزل كمتر از غذاهاي پخته شده كه نياز به استفاده از وسايل گرمازا و وسايل پخت وپز است استفاده كنند و به طور كلي از وسايل پخت و پز استفاده كمتري داشته باشند.
استفاده از اين وسايل بخصوص در زمانهاي كه آلودگي هوا در وضعيت بحران قرار دارد آلودگي را در منازل بطرز غير قابل قبولي افزايش ميدهند.
دكتر ندافي اضافه كرد بطور كلي بر اساس بررسيهاي مختلف كه در دنيا انجام شده است “پخت و پز” در افزايش آلودگي هوا نقش بسيار مهمي دارد.
در صورتيكه غلظت CO۲بالا باشد افراديكه در معرض اين هوا باشند احساس عدم تازگي و ساكن بودن هوا را دارند.
كيفيت بد هوا در اتاقها منجر به خستگي، عدم تمركز و عدم رضايت افراد ميشود، كه اغلب ناشي از تهويه نامناسب ساختمان است كه رابطه مستقيمي با غلظت CO۲دارد، به همين خاطر در برخي سيستمها كه از تهويه اتوماتيك استفاده ميكنند از غلظت CO۲به عنوان معياري جهت تنظيم ميزان هواي تازه ورودي به سيستم استفاده ميشود.
* پديده وارونگي هوا و پايداري هوا
ميزان پايداري و وارونگي هوا، عواملي هستند كه در افزايش غلظت آلايندهها نقش مهمي ايفا ميكنند.
دكتر ندافي در اين زمينه ميگويد هوا زماني كه پايدار است،
نميتواند بصورت عمودي حركت كند در نتيجه رقيق نميشود و غلظت آلايندههاي هوا افزايش مييابد.
وي افزود وارونگي هوا كه بيشتر با كاهش دما همراه است، باعث برهم خوردن تهويه عمودي و طبيعي هوا ميشود كه اين مشكل در زمستان و پاييز بيشتر اتفاق ميافتد.
وارونگي هوا (اينورژن) موجب پايداري و ماندگاري هوا ميشود كه به معناي عدم امكان تخليه مواد آلاينده به خارج از محيط تنفسي است.
در حالت عادي و از لحاظ فيزيكي، هواي گرم به سمت بالا و هواي سرد به دليل سنگيني به سمت پايين حركت ميكند.در اوايل روز لايههاي بالاي زمين به دليل برخورد اشعههاي نور خورشيد گرمتر از لايههاي زيرين ميشود در اين ميان با شروع روز و آغاز فعاليتهاي انساني و مصرف سوخت، دماي هواي سطح زمين افزايش مييابد.
اين هواي گرم هنگام صعود و حركت به سمت بالا يا هنگام جابه جايي به وسيله باد، با لايهاي هم دما از هوا كه توسط تابش خورشيد در طبقات فوقاني جو تشكيل شده برخورد كرده و اين امر مانع صعود و تبادل هوا ميشود.
نتيجه آن تشكيل يك سطح پوششي بالاي شهر است كه با گذشت زمان و افزايش فعاليتهاي انساني و به دليل حبس هوا در زير اين لايه، مواد آلاينده توليد شده در سطح زمين باقي مانده و بالا نميروند.
هيچ كدام از آلايندهها در به وجود آمدن چنين پديدهاي دخيل نيستند و فقط وضعيت جوي است كه آن را به وجود ميآورد.اين پديده در هواي سرد زمستان و تا اندازهاي در فصل پاييز نيز بيشتر اتفاق ميافتد.
به گفته دكتر ندافي در زمانهايي كه هوا در وضعيت بحران قرار دارد، گروههاي آسيب پذير جامعه شامل كودكان، سالمندان، بيماران قلبي و بيماران تنفسي كه حدود ۳۰درصد از كل جمعيت را تشكيل ميدهند بيشتر در معرض خطر هستند.
دكتر ندافي تصريح كرد مهمترين عامل در ايجاد آلودگي هوا حمل و نقل است به گونهاي كه بيش از ۷۰درصد و گاهي در مورد آلايندههايي مثل COتا ۹۰درصد منجر به ايجاد آلودگي هوا ميشوند.
عضو هيات علمي دانشكده بهداشت و انستيتو تحقيقات بهداشتي دانشگاه علوم پزشكي تهران گفت مهمترين منابع آلودگي هواي شهر تهران ناشي از آلايندههاي COو ذرات معلق است كه معمولا بالاتر از حد استاندارد است.
به گفته وي به همين خاطر در شرايط فعلي مهمترين راهكار براي جلوگيري از آلودگي هواي شهر تهران گشترش شبكه حمل و نقل عمومي و استفاده از سوختهاي است كه كمتر هوا را آلوده كنند.
* شاخص آلودگي هوا
اگر شاخص آلودگي هوا را ۱۰۰فرض كنيم چنانچه غلظت آلايندهها مطابق با ۱۰۰باشد هوا استاندارد و چنانچه غلظت آلايندهها كمتر از اين ميزان باشد كيفيت هوا خوب يا متوسط است و اگر بالاتر از ۱۰۰باشد نشاندهنده افزايش غلظت آلايندههاي هوا است.
شاخصهاي كيفي هوا يا AQIيك شاخص براي گزارش كيفيت هواي روزانه است كه اين شاخص هشدارهاي لازم در رابطه با تاثير هواي آلوده بر سلامتي را نشان ميدهد.
سازمانهاي حفاظت محيط زيست، شاخصهاي كيفي هوا( (AQIرا با ۵نوع آلودهكننده هوا محاسبه ميكنند كه شامل ازن روي سطح زمين، منواكسيد كربن، دي اكسيد گوگرد،دي اكسيد نيتروژن و گرد و غبار است.
براي هر يك از اين موارد، سازمانهاي حفاظت محيط زيست، استانداردي را جهت حفظ سلامت تعريف كردهاند.
